Het virus, straf van de hemelse Vader of tik van de aardse Moeder?

Het grootste feest van de kerk, Pasen, staat voor de deur (...is inmiddels aangebroken) en wij zitten binnen. De sociale afstand die ons geraden is, maakt dat we zelfs vieringen niet gezamenlijk kunnen vieren. Het virus legt alles lam. Het zaait over de hele wereld dood en verderf en we knijpen in onze arm en vragen ons af ‘wat gebeurt er hier allemaal?’ In de eerste plaats gedenken en betreuren we de vele slachtoffers en hun nabestaanden. Wat een verdriet! Aanvankelijk dachten we misschien dat het wel zou meevallen en was er vooral verbazing, het raakt ons inmiddels allemaal en her en der is er ook paniek. Dan is er de bijkomende economische schade. Vele ondernemingen zuchten en kraken vanwege de straffe maatregelen van de overheid. Mensen die met hard werken en grote inzet een mooi bedrijf hadden opgebouwd, zien het in een paar weken afgebroken worden en worden terecht ongeduldig. Iedereen moet eraan geloven, zelfs met Pasen. Wie had kunnen bevroeden dat we in de gehele wereld bijna het gehele economische, maatschappelijke, educatieve, culturele en religieuze leven een tijd lang stil zouden leggen? Mijn lieve oude moeder van 92 verzucht de hele dag door, dat ze het niet begrijpt, dat ze dit nog nooit heeft meegemaakt, zelfs niet ten tijde van oorlog.

Volgens fundamentalisten is ook dit simpelweg een straf van God, zoals ook ziekte en ander ongeluk dat de mens treft en waarin we fatalistisch moeten berusten. Schuif het maar op God, het zijn altijd de anderen die je de ellende aandoen. Zo makkelijk komen we er niet van af. En zo lees ik ook de Bijbel niet. Daarin hoor ik over een liefdevolle God die deze prachtige groene aarde aan de mens toevertrouwd heeft om daar in vrijheid en verantwoordelijkheid op te leven samen met alle andere schepselen. Die Vader in de hemel is niet bezig met af en toe willekeurige straffende tikken uit te delen aan onschuldige mensen, maar blijft intens verbonden met zijn mensen door op te blijven roepen tot gerechtigheid en barmhartigheid en samenleven in vrede op zijn mooie aarde. Hoe zou de bron van Liefde zijn mensen kwaad kunnen doen, Hij die zelfs zijn Zoon gegeven heeft?

Dan lijkt mij de vraag: hoe is het zover gekomen dat een virus, de bouwstof van het leven, tot een dood en verderf zaaiende ziekteverwekker is geworden? Dat dus het leven zich tegen ons keert? Dat is een vraag waarvan we willen wegkijken, maar waarmee we op Pasen, feest van de overwinning van het leven over de dood, hopelijk een begin mee durven te maken om die te overdenken met elkaar! Hebben we dat lef?

Maar eerst nog een vraag die hiervóór komt en nodig is om deze zeer ernstige en bedreigende hoofdvraag in vrijheid zonder angst te kunnen beantwoorden, want er zullen harde noten gekraakt moeten worden en dat kan alleen vanuit een innerlijk vertrouwen. Dit ernstige signaal vraagt al onze aandacht. We zullen eerst bij onszelf moeten komen. Deze storm in de stilte legt immers onze menselijke kwetsbaarheid en broosheid op angstaanjagende wijze bloot. ‘Alles moet wijken en het virus is een obsessie geworden’, zo schrijft Damiaan Denys afgelopen zaterdag in het NRC. ‘Niet het virus zelf maar de controle over het virus is onze waarachtige obsessie geworden’. We zijn met niets anders bezig, zelfs de klimaatdiscussie is van de agenda. ‘In control zijn’ typeert onze moderne levenshouding vanaf de tijd dat we ons door ons eigen denken alleen wilden laten leiden. Die neiging om voortdurend ‘in control’ te zijn, leerden we ook kennen toen er dreigingen waren van terroristische aanslagen. Maar ook toen hebben we de levensles niet geleerd dat het leven en de wereld nooit helemaal veilig kunnen zijn, dat er altijd dreiging is van gevaar, dat iedereen kan overkomen en dat daarom geestelijke weerbaarheid zo belangrijk is. Denys stelt kritische vragen waarvan hij beseft dat hij ze eigenlijk niet mag stellen. ‘Is het virus wel onze vijand, of is het onze levensstijl die het ontwierp, de angst die het onderhoudt of de controle waar we zo naar hunkeren?’ Dit virus is niet een gril van de natuur, geen indringer van buiten, geen bioterrorist waar wij zelf geen schuld aan hebben, maar is het resultaat van een fundamentele verstoring van alle leven op aarde, van het ecosysteem, dat wij mensen de afgelopen tijden veroorzaakt hebben. De grote ideologie hierachter, die dit proces van vervreemding van de mens van de zijn omringende natuur heeft voortgestuwd, is die van het neoliberale kapitalisme in de mondiale economie. Het was toch wel duidelijk dat onze consumptieve levensstijl van de afgelopen tijd zo gewelddadig, egoïstisch en hebzuchtig was, dat het eens mis moest gaan? Dat de economische groei grenzen heeft? Dat de kloof tussen armen en rijken niet deugt? Dat de globalisering riskante kanten heeft? Wetenschappers roepen dat al lang: de manier waarop we met de natuur om gaan, door onszelf niet meer als afhankelijk onderdeel ervan te zien en dus met respect onze plaats daarin in te nemen, zal zich eens tegen ons keren, zoals nu, nu de natuur hard terugslaat. Waar we toekomstige generaties mee opzadelen wanneer we de ongebreidelde groei blijven opjagen, de enorme hoeveelheid grondstoffen waarmee we de bodem uitputten, de verontreiniging van de lucht en de zee. We hebben de biodiversiteit grondig verstoord, bossen gekapt, alles om de groei van onze economie te bevorderen en we wisten het . Wanneer je alleen maar bezig bent dit alles te ‘gebruiken voor consumptie’ in plaats van ervoor te zorgen en goed samen te leven met de natuur en alles eerlijk samen te delen met de armen, gaat het dus een keer goed mis. Dat is onze zonde. Vanwege de globalisering gaat het hele systeem op aarde dan ook mee. We doen het onszelf aan. Wij mensen zijn hardnekkig en willen niet gestoord worden in onze zucht naar welvaart en macht. Alles ten dienste van de god van de economie: onze welvaart, ons comfortabele leven, goedkope kleding en andere spullen die de armen elders voor een habbekrats aan loon voor ons fabriceren, de godin van de koopkracht, het massatoerisme, over de hele wereld vliegend voor een paar centen. Het kan niet op. Maar nu staat even alles stil. We hebben het ecosysteem van moeder aarde grondig verstoord, verziekt en ‘aan het kruis genageld’, het ligt op sterven. Wat is er gevochten om de lange termijn klimaatdoeleinden te halen. Maar daar was geen geld voor. Wat is er geroepen om de vluchtelingen aan onze grenzen de helpende hand te bieden in plaats van ze laten verdrinken in zee? Zullen we nu in deze crisis solidair zijn met elkaar? Ga zo maar even door. Wij hadden het te goed en wilden dat zo houden en we kijken weg van alles en iedereen die dit ter discussie stelt en ons geweten onrustig maakt. Nu we voor de korte termijn problemen hebben met dit virus dat we willen beheersen, blijkt er opeens geld zat te zijn.

Onze Vader in de hemel ziet droevig toe wat zijn mensen uitrichten daar beneden. Het kruis van Jezus is het meest afschrikwekkende voorbeeld van menselijk kwaad. Steeds richten mensen kruisen op in de wereld. Maar kwaad straft zichzelf. Moeder aarde heeft haar geduld verloren en deelt vanuit de liefde van de Vader voor al wat leeft, een tik uit met dit virus. Hebben we het lef om nu eens niet weg te kijken en de gekruisigde moeder aarde in het lege graf onder ogen te komen? Dat kan alleen wanneer we voldoende vertrouwen hebben in de toekomst. Dan kunnen en durven we misschien door deze tik goed in de spiegel kijken om grondige veranderingen in onze manier van leven door te gaan voeren. Dit is het uitgelezen moment om dit soort fundamentele vragen te gaan stellen! Wakker worden en opstaan uit onze welvaartsslaap!

Pasen roept om op te staan, omdat die Ene opgewekt is uit de doden door de Vader in de hemel. Dat biedt ook nu voor deze ramp perspectief. Dat is geen makkelijke weg. We kunnen het niet op God schuiven. God heeft Jezus opgewekt uit de dood om ook ons een nieuw leven te geven en daaruit verantwoordelijk te handelen in deze crisis, niet vanuit de angst of de obsessie om alles in de hand te houden, maar vanuit geloof, hoop en liefde die de goede God wil geven.

Daarom hijsen we in de Bommelerwaard de paasvlaggen komende zondag en luiden we de paasklokken zodat iedereen dit kan zien en horen. Het ontwerp van de vlag is van Manuel de Kleine, en is in zijn eenvoud heel krachtig en kernachtig gehouden: twee symbolische kleuren en twee symbolische beelden die het geheim van Pasen uitbeelden, het open graf en de korenaar. Wit is het licht van God dat schijnen wil in al ons duister. Het is de kleur van onschuld, puurheid, reinheid, vrede, liefde, blijdschap en een nieuw begin. Wit maakt alles lichter. Het is de optelsom van alle kleuren samen. Het groen van de vlag is de kleur van de natuur, genezing, gezondheid, vruchtbaarheid, nieuw leven, veiligheid en voorspoed, ruimte, hoop, toekomst.

De viering van Pasen werpt een mild en genadig licht op onze menselijke onmacht, tekorten, ontoereikendheid om het leven ook maar een klein beetje te controleren. Geen veroordeling of vastpinnen op onze schuld. Ten aanzien van de angstwekkende dood staan wij met lege handen en beseffen hoe nietig en afhankelijk we zijn. Wij hebben het leven niet in de hand, nooit, niemand. We hebben het leven als geschenk ontvangen van de Schepper van alle leven in wiens handen dat leven altijd blijft. Jezus’ opstanding is daar het teken van. ‘Niets kan ons scheiden van de liefde van Christus’, zegt Paulus. Dat is in het onzekere leven de enige zekerheid, die ligt in God zelf. Wij kunnen daarin geloven en vertrouwen ontwikkelen om houvast in angstige en onzeker tijden te hebben.

Het evangelie van Pasen behelst de kern van ons geloof in Gods macht die sterker is dan al onze menselijke onmacht en alle dood overwint. Het is hét teken van geloof, hoop en liefde, dat we juist nu zo nodig hebben, omdat het ons bevrijdt van alle angst zodat we weerbaar zijn in alle besef van broosheid, kwetsbaarheid en onzekerheid omtrent de vraag wat dit met onze wereld gaat doen. Jezus’ opstanding maakt ons opstandig tegen alles wat onze wereld schaadt en kapot maakt en roept ons tot de orde, de nieuwe orde van een nieuwe rechtvaardige en groene wereld. Niet terug naar ‘business as usual’. Deze crisis is een kans om een nieuwe verhouding tot het ecosysteem te zoeken. Een kans ons persoonlijk leven opnieuw in te richten vanuit dit paasgeloof en ons leven en werk daarbinnen beter te organiseren. Zalig Pasen!

Ds. Jos de Heer

Facebook Image